Genetik ve Sağlık Verilerinin İşlenmesi: KVKK Kuralları

Genetik ve Sağlık Verilerinin İşlenmesinde KVKK Kuralları

Genetik ve sağlık verileri, kişisel verilerin en hassas kategorisini oluşturur. Türkiye'de bu verilerin işlenmesi, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) tarafından sıkı kurallarla düzenlenmiştir. İlgili kurumlar, hastaneler, araştırma merkezleri ve sağlık hizmet sağlayıcıları için bu verilerin korunması yasal bir zorunluluk olduğu kadar, etik bir sorumluluktur.

Bu kapsamlı rehberde, genetik ve sağlık verilerinin işlenmesine ilişkin tüm yasal çerçeveyi, uygulamada karşılaşılan sorunları ve çözüm yollarını detaylı olarak inceleyeceğiz.

Özel Nitelikli Veri Kavramı ve KVKK'daki Yeri

Özel Nitelikli Veri Nedir?

KVKK'nın 6. maddesine göre özel nitelikli veriler, kişinin ırkı, etnik kökeni, siyasi görüşü, felsefi inancı, dini inancı, mezhebi, sendika üyeliği, cinsiyeti, cinsel yönelimi, biyometrik ve genetik verileri ile sağlık ve ceza adli sicil verileridir.

Bu veri kategorisinin özel nitelikli olarak tanımlanmasının nedeni, işlenmesi durumunda kişinin temel haklarına ve özgürlüklerine yönelik önemli risklerin bulunmasıdır. Genetik ve sağlık verileri, kişinin kimliğinin oluşturulmasında, ayırımcı davranışlara maruz kalmasında veya özerkliğinin ihlal edilmesinde kritik rol oynayabilir.

Genetik Verilerin Tanımı

Genetik veriler, bir kişinin genetik mirasına ilişkin tüm bilgileri kapsar. Bunlar DNA analizi sonuçları, kalıtsal hastalık riski değerlendirmeleri, aile sağlık öyküsü ve genetik testleri içerir. Bir gözlemlenebilir özellik olmasa dahi, genetik bilgi genetik veri olarak sınıflandırılır.

Sağlık Verilerinin Kapsamı

Sağlık verileri, bir kişinin fiziksel ve mental sağlık durumuna ilişkin tüm bilgileri ifade eder. Hastalık tanısı, tedavi edilen ilaçlar, tıbbi öyküsü, sağlık profesyoneli tarafından kaydedilen gözlemler, sağlık sigortası bilgileri ve rehabilitasyon verilerine örnek verilebilir.

KVKK'da Özel Nitelikli Verilerin İşlenmesine İlişkin Kurallar

Genel Yasaklama İlkesi

KVKK'nın 6. maddesinin 1. fıkrası, açık bir şekilde özel nitelikli verilerin işlenmesini yasaklar. Bu yasak, sağlık ve genetik veriler için de geçerlidir. Veri sorumlusunun bu verileri işlemesi, temel olarak ilişkisiz kişilerle paylaşması, saklaması veya kullanması yasaklanmıştır.

Ancak bu yasak mutlak değildir. KVKK, belirli istisnai durumlar altında bu verilerin işlenmesine izin verir. Bu istisnalar aşağıda detaylı olarak açıklanacaktır.

İstisnai Durumlar: Ne Zaman İşleme İzin Verilir?

KVKK'nın 6. maddesinin 2. fıkrasına göre, aşağıdaki durumlarda genetik ve sağlık verileri işlenebilir:

• Açık rıza: İlgili kişi, yapılacak işlem hakkında tam bilgi sahibi olduktan sonra yazılı olarak onay vermiş olmalıdır.
• İş hukuku: Çalışanın iş sağlığı ve güvenliği koşullarında gerekli hekimlik denetimi amacıyla işleme yapılabilir.
• Sosyal güvenlik ve hukuki yükümlülükler: Sosyal güvenlik, sosyal koruma ve emeklilik mevzuatı uyarınca gerekli olması durumunda.
• Yaşamsal menfaat: Kişinin yaşamını ve sağlığını korumak için acil durumlarda işleme yapılabilir.
• Tıbbi amaç: Sağlık hizmetinin sunulması, teşhis konması, tedavi edilmesi amacıyla sağlık profesyonelleri tarafından işleme yapılabilir.
• Kamu yararı: Halk sağlığı görevleri, epidemiyolojik çalışmalar veya bilimsel araştırma amaçlarıyla kamu kurumları tarafından işleme yapılabilir.

Açık Rıza: En Kritik İstisnai Durum

Açık Rızanın Geçerlilik Şartları

Genetik ve sağlık verilerinin işlenmesinde sıklıkla kullanılan açık rıza, yüksek standartları karşılamalıdır. KVKK'nın 3. maddesine göre rıza, "ilgili kişinin belirli bir konuda, bilgilendirilerek ve gönüllü olarak ortaya koydukları onay" olarak tanımlanır.

Açık rızanın geçerli olabilmesi için:

• Rıza, işlem konusunda açık ve net olmalıdır. Genel izinler yeterli değildir.
• İlgili kişi, işlemin türü, amacı, kapsamı ve sonuçları hakkında tam olarak bilgilendirilmiş olmalıdır.
• Rıza, gönüllü olmalı ve hiçbir zorlama altında alınmamalıdır.
• Rıza, yazılı veya elektronik ortamda kayıtlanmalıdır.
• Rızanın geri çekilmesi, verilmesi kadar kolay olmalıdır.

Yapılan Hata: Genel Metinler ve Saklı Şartlar

Veri sorumluları sıklıkla, gizlilik bildirimi içerisinde genetik ve sağlık verilerine ilişkin işleme amacını ince harflerle veya muğlak ifadelerle belirtirler. Örneğin, "araştırma ve geliştirme amacıyla verilerin kullanılması" gibi genel ifadeler, açık rıza olarak kabul edilmez.

Kişi Olay Değerlendirme Kurulu kararlarında, veri sorumlularının bu hatalı uygulamaları ile sık sık karşılaşılan bir sorundur. Kurulun 2022 yılında almış olduğu bir kararda, bir hastanın genetik test sonuçlarının dış araştırma kurumuna gönderilmesi ile ilgili genel bir onay formunun, aç